Giải hạn bằng việc thiện: vì sao người xưa coi làm phúc là cách hóa giải bền nhất
Trả lời ngắn: Trong quan niệm dân gian và nhà Phật, lễ cúng là lời cầu xin, còn việc thiện là cái nhân tốt mình tự gieo, nên được coi là cách "giải hạn" bền nhất. Việc thiện không cần lớn: giúp đúng người, đúng lúc, đều đặn suốt năm. Nó cũng giúp chính người làm bớt lo âu, sống chậm và cẩn thận hơn, mà đó lại là thứ năm hạn cần nhất.
Câu "đức năng thắng số" nói gì
Người Việt hay nhắc câu "đức năng thắng số": cái đức con người tích được có thể thắng cái số đã định. Câu này không phủ nhận chuyện vận hạn, nhưng đặt con người vào thế chủ động. Sao chiếu mệnh là thứ không chọn được, còn làm điều tốt là thứ hoàn toàn trong tay mình.
Vì thế, nhiều nhà chùa khi làm lễ dâng sao vẫn dặn thêm một câu sau cùng: lễ là để tâm được yên, còn muốn năm thật sự nhẹ thì hãy sống tử tế hơn năm trước. Lời dặn đó gói gọn tinh thần của cả chuyên mục này.
Lễ cúng và việc thiện khác nhau ở đâu
Lễ cúng sao là một nghi thức có ngày giờ, có lễ vật, làm xong là xong. Việc thiện thì kéo dài: nó diễn ra trong những ngày bình thường, ở những chỗ không có nến và hương. Lễ cúng hướng lên trên, cầu các vị chứng giám; việc thiện hướng ra xung quanh, chạm vào một con người cụ thể đang cần giúp.
Hai thứ không loại trừ nhau. Nhiều gia đình vẫn giữ lễ đầu năm cho trọn nếp, rồi dành phần lớn công sức trong năm cho những việc có ích. Cách sắp xếp đó vừa giữ được truyền thống vừa không biến năm hạn thành một năm chỉ biết lo và cúng.
Nhân quả hiểu cho đúng, không thành mặc cả
Chữ "tích đức để giải hạn" dễ bị hiểu thành một cuộc mặc cả: làm một việc tốt để đổi lấy một điều may. Hiểu như vậy thì việc thiện nhanh chóng trở nên tính toán, và khi chuyện không như ý, người ta lại thấy hụt hẫng, cho rằng làm phúc không ăn thua.
Trong cách hiểu của nhà Phật, nhân quả không phải phép đổi chác. Việc thiện thay đổi trước hết chính người làm: tâm rộng hơn, ít sân hận hơn, quan hệ với người xung quanh tốt hơn. Những thay đổi đó mới là thứ giúp mình đi qua năm khó một cách vững vàng.
Việc thiện giúp chính người làm ra sao
Người đang lo lắng vì nghe nói năm nay gặp sao xấu thường hay quẩn quanh với nỗi sợ của mình. Khi bắt tay vào giúp một người khác, sự chú ý chuyển ra ngoài, nỗi lo tự nhiên nhỏ lại. Nhiều người kể rằng sau một buổi đi phát cơm hay thăm trại dưỡng lão, họ ngủ ngon hơn hẳn.
Làm việc tốt đều đặn còn tạo ra một vòng quan hệ tử tế quanh mình: hàng xóm, bạn bè cùng tham gia, những người từng được giúp. Khi chính mình gặp chuyện, vòng quan hệ ấy thường là nơi giúp đỡ đầu tiên. Đó là cách "tích phúc" rất đời thường mà ai cũng thấy được.
Chọn việc thiện vừa sức, đều đặn
Sai lầm hay gặp là dồn sức làm một việc thật lớn vào đầu năm cho "đủ phúc", rồi cả năm không làm gì thêm. Việc thiện vừa sức và đều đặn có giá trị hơn nhiều. Một khoản nhỏ góp mỗi tháng cho một quỹ tin cậy, một buổi tình nguyện mỗi quý, một lần hiến máu theo đúng khoảng cách khuyến cáo.
Nên tự hỏi ba câu: mình có bao nhiêu thời gian, bao nhiêu tiền dư thật sự, và mình giỏi việc gì. Người có tay nghề sửa điện có thể giúp nhà neo đơn trong xóm; người giỏi chữ có thể kèm bài cho trẻ nghèo. Việc thiện hợp với khả năng thì làm được lâu.
Những việc thiện ngay trong nhà mình
Không phải việc thiện nào cũng phải đi xa. Chăm sóc cha mẹ già chu đáo hơn, gọi điện hỏi thăm họ hàng lâu không liên lạc, hòa giải một mối giận trong gia đình, đều là những việc thiện mà người xưa đặt lên hàng đầu. Chữ hiếu, chữ hòa trong nhà vốn được coi là gốc của phúc.
Năm hạn cũng là dịp để sửa những thói quen làm khổ người thân: nóng nảy, cờ bạc, rượu chè, nói lời làm tổn thương. Bỏ được một thói xấu có khi là món quà lớn nhất mình tặng cho cả nhà, và cũng là cách giảm rủi ro thực tế nhất trong năm.
Việc thiện với người lạ, cộng đồng
Ra khỏi nhà, có rất nhiều cách giúp người lạ mà không cần tổ chức gì lớn. Nhường chỗ trên xe buýt, chỉ đường tận tình, trả lại đồ đánh rơi, báo cho cơ quan chức năng khi thấy ổ gà nguy hiểm hay cột điện nghiêng. Những việc nhỏ ấy cộng lại làm khu phố an toàn hơn cho chính mình.
Với cộng đồng rộng hơn, có thể tham gia các nhóm thiện nguyện có hoạt động công khai, góp vào quỹ khuyến học của xã, quỹ hỗ trợ người bệnh ở bệnh viện. Điều quan trọng là chọn nơi minh bạch, có báo cáo thu chi, để lòng tốt đến đúng chỗ.
Phóng sinh, ăn chay, tụng kinh: đặt đúng chỗ
Nhiều người nghĩ tới phóng sinh, ăn chay hay tụng kinh khi nói tới việc thiện năm hạn. Đó là những hình thức tu tập có ý nghĩa với người theo đạo Phật, nhưng cần làm đúng cách. Phóng sinh sai loài, sai nơi có thể gây hại cho môi trường; ăn chay mà ăn uống thiếu chất thì hại sức khỏe.
Các bài khác trong chuyên mục này đi sâu từng hình thức. Ở đây chỉ cần nhớ: hình thức nào cũng phải giữ được cái lõi là bớt làm khổ chúng sinh và người khác. Làm một việc trông có vẻ thiện mà gây hại thì không còn là thiện nữa.
Đừng để việc thiện thành gánh nặng
Có người vì lo năm hạn mà vay mượn để cúng dường, quyên góp quá sức, rồi cả nhà túng thiếu. Đó là cách làm ngược với tinh thần việc thiện. Nhà Phật dạy bố thí từ phần dư, không phải từ phần cần để nuôi gia đình; khoản cho đi phải là khoản mình cho được mà không ân hận.
Cũng đừng để việc thiện làm mình kiệt sức. Người chăm người bệnh, đi tình nguyện liên tục mà không nghỉ ngơi sẽ sớm mệt mỏi, dễ cáu gắt với chính người thân. Giữ sức để làm lâu dài mới là cách tích phúc bền.
Giữ cho việc thiện được kín đáo
Người xưa chuộng làm phúc âm thầm, gọi là "âm đức". Chụp ảnh từng gói quà, đăng lên mạng với dòng chữ khoe công có thể làm người nhận thấy tổn thương, nhất là trẻ em và người già. Nếu cần ghi hình để báo cáo cho nhóm, nên che mặt người nhận và xin phép trước.
Làm thiện kín đáo cũng giúp mình không bị cuốn vào việc so bì ai làm nhiều hơn. Việc thiện là chuyện giữa mình và lương tâm mình, không phải cuộc thi.
Ghi lại những việc tốt trong năm
Một cách đơn giản để giữ nhịp là ghi một cuốn sổ nhỏ, mỗi tháng vài dòng: đã giúp ai, giúp việc gì, cảm thấy thế nào. Cuối năm đọc lại, nhiều người bất ngờ vì mình đã làm được nhiều hơn tưởng tượng, và năm "hạn" hóa ra cũng là năm có nhiều điều đáng nhớ.
Cuốn sổ cũng là chỗ để cả nhà cùng ghi. Con trẻ thấy cha mẹ ghi việc tốt sẽ tự học theo, và đó là cách truyền nếp làm phúc cho thế hệ sau một cách tự nhiên nhất.
Khi đã làm thiện mà vẫn gặp chuyện
Làm việc thiện không có nghĩa là năm đó sẽ không có gì xảy ra. Người làm phúc nhiều vẫn có thể ốm, có thể gặp tai nạn, có thể làm ăn thua lỗ. Khi chuyện đến, đừng trách việc thiện là vô ích, cũng đừng tự trách mình làm chưa đủ.
Việc thiện giúp mình có một nền tâm vững để đối mặt: biết bình tĩnh, có người quanh mình sẵn lòng giúp, không rơi vào hoảng loạn. Đi qua khó khăn với một tâm thế như vậy đã là "giải hạn" theo nghĩa thực nhất.
Gợi ý một năm làm phúc theo từng quý
Quý một, sau lễ đầu năm, chọn một quỹ hay một nhóm thiện nguyện tin cậy để góp đều. Quý hai, dành một buổi đi hiến máu hoặc tình nguyện ở nơi gần nhà. Quý ba, mùa Vu Lan, dành thời gian cho cha mẹ, ông bà, thăm người già neo đơn trong xóm. Quý bốn, trước Tết, góp quà cho trẻ em vùng khó khăn.
Lịch này chỉ là gợi ý, mỗi nhà điều chỉnh theo sức mình. Điều quan trọng là có nhịp, để việc thiện trở thành thói quen chứ không phải một lần làm cho yên tâm.
Một vật nhỏ nhắc mình giữ tâm
Nhiều người đặt trên bàn làm việc hay trong phòng khách một pho tượng Phật Di Lặc hay Quan Âm nhỏ, không phải để cầu xin mà để nhìn vào là nhớ giữ tâm vui, tâm từ bi mỗi ngày. Nếu muốn có một vật nhắc nhở như vậy, có thể xem các mẫu tượng Phật, Di Lặc tại Thế Giới Phong Thủy, chọn cỡ vừa với không gian và đặt ở chỗ trang trọng, sạch sẽ.