Tục cúng giải Tam Tai đầu năm: lễ vật, nơi cúng và những phần nên giữ, phần nên lược bớt
Trả lời ngắn: Lễ giải Tam Tai thường làm một lần đầu năm, ở chùa hoặc tại nhà, với hương, hoa, trái cây, nến và lời khấn cầu an. Một số nơi còn cúng ở ngã ba đường kèm tóc, móng tay, tiền lẻ rồi đốt hoặc rải đi. Phần cốt lõi là lòng thành và lời nguyện sống cẩn trọng; những phần dễ gây nguy hiểm hoặc xả rác nơi công cộng nên lược bớt.
Lễ giải Tam Tai xuất phát từ đâu
Không có văn bản gốc nào quy định một nghi thức giải Tam Tai duy nhất. Tục này hình thành từ niềm tin rằng mỗi năm có một vị thần cai quản tai ách, người gặp Tam Tai làm lễ để tỏ lòng kính và xin được che chở. Qua nhiều vùng, nghi thức biến đổi thành nhiều dị bản. Có nơi làm ở chùa theo lễ cầu an của nhà Phật, có nơi làm tại gia trước bàn thờ, có nơi làm ngoài trời ở ngã ba đường.
Vì nhiều dị bản như vậy, không nên tin vào lời ai đó nói "phải làm đúng kiểu này mới giải được". Cái chung của mọi dị bản là ý cầu an và lời tự nhắc sống cẩn trọng.
Ba nơi thường làm lễ
| Nơi làm | Ưu điểm | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Chùa | Có nghi lễ cầu an chung, không phải tự chuẩn bị nhiều | Đăng ký trước, công đức tùy tâm, giờ lễ theo chùa |
| Tại nhà | Chủ động giờ giấc, gọn, riêng tư | Chú ý an toàn lửa nến, thông gió |
| Ngã ba đường | Theo tục cũ của nhiều vùng | Nguy hiểm giao thông, dễ xả rác, đốt lửa nơi công cộng |
Ngày nay đa số gia đình ở đô thị chọn làm ở chùa hoặc tại nhà. Phần dưới đây đi vào chi tiết từng cách.
Lễ vật phổ biến
Một mâm giải Tam Tai gọn thường gồm:
- Hương, một bình hoa tươi.
- Đĩa trái cây năm loại hoặc vài loại theo mùa.
- Ba cây nến hoặc ba ngọn đèn nhỏ.
- Trầu cau, chén nước sạch, chén rượu nhỏ (tùy nếp nhà).
- Sớ hoặc tờ ghi họ tên, năm sinh, địa chỉ của người làm lễ.
Một số nơi thêm xôi, chè, gà luộc, hoặc vàng mã, hình nhân thế mạng. Đây là phần tùy nếp từng nhà; không có lễ vật nào là "bắt buộc mới linh".
Tục tóc, móng tay và tiền lẻ
Ở một số vùng, người làm lễ cắt một nhúm tóc, móng tay, móng chân gói vào giấy cùng ít tiền lẻ, khấn xong thì đem đốt hoặc rải ở ngã ba đường. Ý của tục này là "gửi lại" phần xui rủi cho con đường mang đi. Đây là phần mang màu sắc tín ngưỡng dân gian rõ nhất, và cũng là phần dễ gây tranh cãi nhất.
Nếu gia đình muốn giữ, có thể làm theo cách gọn: đốt trong lò hóa vàng hoặc chậu kim loại an toàn tại nhà, không rải tiền giữa đường. Rải tiền ra đường gây xả rác, có thể khiến người khác dừng xe nhặt và gây tai nạn.
Làm lễ ở ngã ba đường: nếu vẫn muốn thì làm thế nào cho an toàn
Ngã ba đường ngày nay khác xưa rất nhiều: xe cộ đông, tốc độ cao, ít chỗ đứng. Nếu gia đình vẫn muốn giữ tục này, nên:
- Chọn ngã ba vắng, có lề rộng, không đứng dưới lòng đường.
- Làm vào giờ ít xe, có người đứng cảnh giới.
- Không đốt lửa lớn, không để nến cháy dở rồi bỏ đi.
- Dọn sạch sau lễ, không để lại tro, giấy, đồ ăn.
Nhiều gia đình đã chuyển sang khấn ở cổng nhà hướng ra đường, coi như giữ ý "ngã ba" mà không ra giữa lộ.
Chọn ngày, giờ làm lễ
Các sách lịch cũ có ghi ngày giải Tam Tai riêng cho từng năm, kèm hướng lạy. Bảng này khác nhau giữa các bản in, nên nếu gia đình muốn theo, tốt nhất hỏi nhà chùa hoặc người lớn trong họ đang giữ nếp. Phần đông gia đình hiện nay chọn một ngày đầu năm thuận tiện, thường là rằm tháng Giêng hoặc một ngày đẹp trong tháng Giêng, làm vào buổi tối hoặc sáng sớm.
Điều thực tế hơn cả là chọn lúc cả nhà có mặt, không vội vàng, không làm khi người làm lễ đang mệt.
Trình tự lễ tại nhà
- Dọn sạch chỗ đặt mâm, chuẩn bị chậu hóa vàng an toàn nếu có đốt.
- Bày lễ vật, thắp nến, thắp hương.
- Người gặp Tam Tai hoặc người đại diện khấn: xưng họ tên, năm sinh, địa chỉ, nêu lời cầu an và lời hứa sống cẩn trọng, làm việc thiện.
- Chờ hương cháy khoảng hai phần ba, vái tạ.
- Hóa sớ, vàng mã (nếu có) trong chậu; dập tắt nến khi xong.
- Hạ lễ, thụ lộc cùng gia đình.
Cả lễ chỉ mất chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút.
Lời khấn: nói điều mình mong và điều mình hứa
Có nhiều bản văn khấn giải Tam Tai in sẵn. Nếu dùng bản in, nên đọc trước một lượt để hiểu ý, điền đúng họ tên, năm sinh. Nếu không có bản in, khấn nôm bằng lời của mình vẫn trọn ý. Một lời khấn tốt có hai phần: cầu xin được bình an, và tự hứa những điều cụ thể như giữ sức khỏe, đi lại cẩn thận, làm điều tốt. Phần thứ hai giúp lễ có ích cho đời sống sau đó.
An toàn lửa và khói
Lễ Tam Tai có nến, hương, có khi đốt giấy. Cần lưu ý:
- Đặt nến trên đế vững, xa rèm, xa giấy.
- Đốt giấy trong chậu kim loại, nơi thoáng, có sẵn xô nước.
- Không để trẻ nhỏ đứng sát mâm lễ.
- Phòng kín nhiều khói nên mở cửa cho thoáng, người có bệnh hô hấp đứng xa.
Một lễ cầu an mà gây cháy hay ngạt khói thì đi ngược ý nghĩa của chính nó.
Làm lễ ở chùa: chuẩn bị gì
Nhiều chùa tổ chức lễ cầu an đầu năm cho người gặp hạn. Gia đình chỉ cần đăng ký họ tên, năm sinh, địa chỉ theo hướng dẫn của chùa, mang lễ chay gọn nếu muốn. Công đức tùy tâm; nếu có mức đề xuất, nên hỏi rõ để chuẩn bị. Đi lễ chùa nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chen lấn khi đông người.
Những phần nên lược bớt
Nhìn từ đời sống hôm nay, có ba phần nên lược hoặc thay:
- Rải tiền ra đường: thay bằng việc góp số tiền đó vào hòm công đức hoặc giúp người khó khăn.
- Đốt nhiều vàng mã: đốt tượng trưng hoặc không đốt; nhiều chùa đã khuyên hạn chế.
- Lễ mặn quá nhiều: mâm chay gọn vẫn đủ lễ.
Lược bớt không làm lễ kém trang nghiêm; ngược lại, lễ gọn giúp người làm lễ tập trung vào ý nghĩa.
Sau lễ: việc thật mới là phần chính
Lễ xong là lúc bắt đầu ba năm sống cẩn trọng: khám sức khỏe, giữ tiền, đi lại cẩn thận, làm việc thiện. Nhiều người kể rằng sau khi làm lễ, chính lời hứa trong lúc khấn giúp họ bỏ được thói quen xấu như lái xe ẩu hay cho vay không giấy tờ. Đó là "hóa giải" theo nghĩa thiết thực nhất.
Khi gia đình bất đồng về việc làm lễ
Không hiếm nhà mà người lớn muốn làm lễ đủ, người trẻ muốn bỏ. Cách dung hòa hay được dùng là làm một lễ gọn ở chùa hoặc tại nhà, người lớn chủ trì, người trẻ có mặt và phụ giúp chuẩn bị. Phần tốn kém hoặc mất an toàn thì bàn để lược bớt, phần thể hiện lòng kính thì giữ lại. Nói chuyện với nhau bằng sự tôn trọng giúp lễ có ý nghĩa với cả hai thế hệ, thay vì trở thành chuyện căng thẳng đầu năm. Nếu chưa thống nhất được, chọn phương án ít tốn kém và an toàn nhất trước, năm sau bàn tiếp.
Chuẩn bị mâm lễ gọn đẹp
Một mâm lễ đẹp không cần đắt: đĩa, khay sạch, hoa tươi, trái cây chọn kỹ, nến đặt vững. Nếu muốn có bộ đĩa, khay dùng lâu cho các dịp cúng trong năm, có thể xem các mẫu đĩa và khay tại Thế Giới Phong Thủy, chọn chất liệu dễ lau rửa, kích thước vừa bàn thờ nhà mình.